Wulkan (z łac. Vulcanus – imię rzymskiego boga ognia) – miejsce na powierzchni Ziemi, z którego wydobywa się lawa, gazy wulkaniczne i materiał piroklastyczny. Terminu tego również używa się jako określenie form terenu powstałych wskutek działalności wulkanu, choć bardziej poprawne są takie terminy jak: góra wulkaniczna, stożek wulkaniczny, kopuła wulkaniczna czy wulkan tarczowy.

Rodzaje wulkanów

Aktywność wulkaniczna zmienia się wraz z czasem. Obserwowana aktywność wulkanów umożliwiła wprowadzenie ich podziału na wulkany:

• czynne – stale lub sporadycznie objawiające swoją działalność (np. Wezuwiusz, Etna, Stromboli),
• drzemiące – ich działalność obserwowano w czasach historycznych (np. Fudżi, Tambora),
• wygasłe – ich działalność nie została zaobserwowana w czasach historycznych (np. stożki wulkaniczne w Niemczech i Polsce).

Szacuje się, że w ciągu ostatnich 10 tys. lat na kuli ziemskiej czynnych było 1500 wulkanów. W tym okresie miało miejsce około 7900 erupcji. Obecnie liczbę czynnych wulkanów szacuje się na około 600. Ponad połowa z nich znajduje się na obszarze lądowym. Ponadto można spotkać kilka tysięcy nieczynnych wulkanów na lądzie oraz kilkadziesiąt tysięcy pod wodą.

Inny podział bierze pod uwagę miejsce, z którego wypływa magma. Wyróżnia się wówczas wulkany:

• stożkowe
• tarczowe
• linijne – magma wypływa z podłoża

Wulkany różnią się dominującym rodzajem materiału, jaki się z nich wydobywa:

• lawowe (efuzywne) – wypływa tylko lawa, ich erupcja ma łagodny przebieg. Dzielą się na:
  • tarczowe (hawajskie) – niskie i rozległe (lawa z nich wypływająca jest rzadka, zasadowa, bazaltowa, o małej lepkości), osiągają szerokość nawet do 40 kilometrów;
  • kopuły lawowe (bardzo gęsta, kwaśna, krzemionkowa lawa), które wyglądają jak pół sfery (kuli);
• stratowulkany (mieszane) – wyrzucają gęstą, lepką lawę andezytową; ponadto wyrzucane są też materiały piroklastyczne (bomby wulkaniczne, lapille i gazy wulkaniczne. należą do najbardziej eksplozywnych. Stratowulkany posiadają wysokie, strome stożki (kąt nachylenia ok 30 stopni) (np. Wezuwiusz, Cotopaxi, Popocatépetl);
• eksplozywne – wyrzucają tzw. materiał piroklastyczny, a także najgęstsze i najbardziej kwaśne lawy ryolitowe;
• maary;
• wulkany błotne – z których wydobywa się na powierzchnię błotnista mieszanina wody, iłu, piasku itp. Proces ten związany jest z przejawami wygasającego już wulkanizmu – wydobywaniem się gorącej wody lub pary wodnej.

Rozmieszczenie wulkanów

Największe skupiska wulkanów na świecie znajdują się w Indonezji (ok. 80 wulkanów aktywnych, 100 drzemiących) i wzdłuż tzw. "Drogi Wulkanów" z 30 stożkami w Ekwadorze. Najważniejsze wulkany na poszczególnych kontynentach:

W Europie jest kilka działających wulkanów, głównie we Włoszech i na Islandii:

• Etna (Włochy) – 3323 m n.p.m. 1980 Kwiecień 16, 2000
• Beerenberg (Norwegia) – 2277 m n.p.m.
• Amiata (Włochy) – 1734 m n.p.m.
• Grimsvötn (Islandia) – 1719 m n.p.m.
• Askja (Islandia) - 1510 m n.p.m, 1961 rok 26 luty 2000 erupcja
• Hekla (Islandia) – 1491 m n.p.m. 1991 28 luty 2000 erupcja
• Katla (Islandia) – 1363 m n.p.m.
• Wezuwiusz ("Vesùvio") (Włochy) – 1277 m n.p.m. 1949
• Stromboli (Włochy) – 926 m n.p.m.
• Vulcano (Włochy) – 500 m n.p.m.
• Santoryn (Grecja) – 131 m n.p.m.

W Polsce odnaleźć można ślady dawnego wulkanizmu w Pieninach (góra Wżar (rzadziej zwana: Wżdar)) oraz w Sudetach. Góra Świętej Anny to również dawny wulkan.

• Kilimandżaro (Tanzania) – 5895 m n.p.m
• Meru (Tanzania) – 4570 m n.p.m.
• Kamerun (Kamerun) – 4094 m n.p.m.
• Pico del Teide (Wyspy Kanaryjskie) – 3718 m n.p.m.

• Orizaba (Meksyk) – 5700 m n.p.m.
• Popocatépetl (Meksyk) – 5452 m n.p.m.
• Rainier (USA) – 4390 m n.p.m
• Wrangell (USA) – 4270 m n.p.m.
• Colima (Meksyk) – 4265 m n.p.m.
• St. Helen (USA) – 3000 m n.p.m.

• Llullaillaco (Argentyna/Chile) – 6723 m n.p.m.
• Antafalla (Argentyna) – 6450 m n.p.m..
• Guallatira (Chile) – 6060 m n.p.m.
• Lascar (Chile) – 5990 m n.p.m.
• Cotopaxi (Ekwador) – 5896 m n.p.m.
• Tupungatito (Chile) – 5640 m n.p.m.
• Sangay (Ekwador) – 5325 m n.p.m.
• Maipo (Chile) – 5323 m n.p.m.
• Purace (Kolumbia) – 4700 m n.p.m.
• Villarica (Chile) – 2840 m n.p.m.

[[Grafika:Examp<

smath>sda</math>le.jpg]]

• Erebus (Wyspa Rossa) – 3794 m n.p.m.

• Mauna Kea (Hawaje, USA) – 4205 m n.p.m.
• Mauna Loa (Hawaje, USA) – 4170 m n.p.m.
• Ruapehu (Nowa Zelandia) – 2797 m n.p.m.
• Kilauea (Hawaje, USA) – 1250 m n.p.m.

• Demawend (Damāvand) (Iran) – 5671 m n.p.m.
• Ararat (Turcja) - 5165 m n.p.m.
• Kluczewska Sopka (Rosja) – 4957 m n.p.m.
• Fudżi (Japonia) – 3776 m n.p.m.
• Semeru (Indonezja) – 3680 m n.p.m.
• Apo (Filipiny) – 2965 m n.p.m.
• Marapi (Indonezja) – 2890 m n.p.m.
• Tambora (Indonezja) - 2850 m. n.p.m.
• Asama (Japonia) – 2540 m n.p.m.
• Pinatubo (Filipiny) – 1600 m n.p.m.
• Krakatau (Indonezja) – 813 m n.p.m.

Wulkany można znaleźć także na innych obiektach Układu Słonecznego, m.in. na Marsie (Olympus Mons), Io (księżycu Jowisza) czy Trytonie (księżycu Neptuna).

• Toba - 73.000 ± 4.000 lat temu
• Santorini (Thira) – ok. 1450 r. p.n.e.
• Wezuwiusz – 24 sierpnia 79 r.
• Huaynaputina (Peru) - 19 lutego 1600 r.
• Tambora - 11 kwietnia 1815 r.
• Krakatau – 27 sierpnia 1883 r.
• Mount St. Helens – 18 maja 1980 r.
• Pinatubo - czerwiec 1991 r.

Powstawanie wulkanów

Występowanie wulkanów na Ziemi jest ściśle związane ze strefą młodej górotwórczości i z obszarami aktywnych trzęsień ziemi. Związek tych zjawisk tłumaczy teoria tektoniki płyt litosfery. W miejscach, gdzie jedna płyta litosfery zagłębia się pod drugą, wulkany powstają wzdłuż ich krawędzi – na kontynencie oraz wzdłuż rowów oceanicznych, np. wybrzeże Pacyfiku, Europa Południowa, Japonia, Filipin. Wulkany powstają także w miejscach rozsuwania się płyt litosfery od siebie, czyli w grzbietach śródoceanicznych i w dolinach ryftowych, np. w Grzbiecie Śródtlantyckim, na Islandii, w Wielkich Rowach Afrykańskich. Unikalną w czasach historycznych okazją do obserwacji narodzin wulkanu było powstanie wulkanu Paricutín w Meksyku oraz wysepki Surtsey u brzegów Islandii.

• erupcja wulkanu
• efuzja (geologia)
• superwulkan
• wulkan błotny
• Vulcania
• wulkanologia

• Wulkany świata – Global Volcanism Program