Organy (organy piszczałkowe) to klawiszowy, dęty instrument muzyczny, budowany najczęściej w kościołach, filharmoniach, salach koncertowych. O organach mówimy, kiedy instrument posiada trzy zasadnicze cechy: dźwięk jest wydobywany przez powietrze przepływające przez piszczałki, instrument posiada trakturę i miech. Za największego wirtuoza organów uważa się Jana Sebastiana Bacha [1685-1750].

Manuał

Manuał (z łac. manus - ręka)- klawiatura ręczna (w mniejszych instrumentach jedna, największy instrument w Polsce ma ich sześć), obsługująca przede wszystkim przypisaną do siebie sekcję instrumentu. Manuały maja nazwy, będące jednocześnie nazwami sekcji przez nie obsługiwanych, np:

• Manuał Główny (Hauptwerk, Great Organ, Grand Orgue) - obsługujący główny zestaw głosów, budowany na pryncypale 16 lub 8 stopowym.
• Pozytyw (Positiv, Chior) - zestaw głosów akompaniujących, bazujący na Pryncypale 4 stopowym. Wersją pozytywu jest pozytyw balustradowy (Rückpositiv). Szafa tej sekcji jest zawieszona na balustradzie chóru i stanowi całkowicie odrębny element architektoniczny w bryle instrumentu,
• Echo (Schwellwerk, Swell) - klawiatura obsługująca głosy umieszczone w szafie ekspresyjnej zamykanej żaluzją, pozwalającej regulować głośność dźwięku,
• Brustwerk - klawiatura obsługująca głosy znajdujące się tuż nad grającym, w szafce zamykanej drzwiczkami. Podstawą tej sekcji jest pryncypał dwu stopowy.
• Solo - rzadko spotykana w Polsce czwarta klawiatura, gromadząca głosy solowe, głównie wysokociśnieniowe głosy językowe.

Pedał

Pedał (z łac. pedus - noga) to klawiatura nożna. Obsługuje ona z reguły najniższe głosy organowe (32, 16 i 8 stopowe), podkreślające i uzupełniające brzmienie instrumentu (w basie). W sekcji pedału mogą także być budowane głosy solowe o niższym stopażu, służące do prowadzenia linii melodycznej utworu (Chorałbas 4), oraz mixtury.

Piszczałki

Więcej na ten temat w artykule Piszczałka organowa

Traktura gry

Ze względu na funkcję traktury wyróżniamy w organach kilka jej typów:

• trakturę gry - rozwiązanie jakie zastosowano przy komunikacji klawisz - zawór na wiatrownicy;
• trakturę połączeń (kopulacji) - rozwiązanie jakie zastosowano przy uruchamianiu połączeń;
• trakturę rejestrową (registrową, registratury) - rozwiązanie jakie zastosowano do uruchamiania poszczególnych głosów.

Ze względu konstrukcji trakturę dzielimy na 3 zasadnicze grupy:

• mechaniczne - kiedy od klawisza do wiatrownicy zrobione są połączenia za pomocą cięgien, a w przypadku traktury rejestrowej, zasuwy registrowe obsługiwane są przez mechaniczne połączenia od kontuaru (podobnie jak przy trakturze gry);
• pneumatyczne - kiedy od klawisza pociągnięty jest kanał powietrzny, w którym zmiany ciśnienia powodowane ruchem klawisza otwierają bądź zamykają zawory na wiatrownicy, w trakturze rejestrowej podobnie - ciśnienie otwierane zaworami od kontuaru przekazywane jest kanałami do urządzeń pneumatycznych zasuw registrowych;
• elektryczną - kiedy przy klawiszu znajduje się styk sterujący zaworem elektromagnetycznym w wiatrownicy, rejestry też posiadają elektromagnesy przekazujące sygnały do siłowników zasuw registrowych.

Często zdarzają się rozwiązania będące kombinacjami powyższych - współcześnie najczęściej zdarzają się organy elektropneumatyczne; w przeszłości często budowało się tzw dźwignię Barkera, która była pneumatycznym rozwiązaniem ułatwiającym uruchamianie mechanicznych połączeń. Organiści najbardziej cenią sobie trakturę mechaniczną ze względu na znikome opóźnienia dźwięku po naciśnięciu klawisza, oraz co ważniejsze ze względu na bezpośredni kontakt muzyka z uruchamianą piszczałką.

Organy mogą posiadać urządzenia dodatkowe: tremulant (powodujący drżenie dźwięku), żaluzje (echo), crescendo (w formie pedału lub wałka, włączającego coraz więcej głosów, aż do tutti), oraz kopulacje, czyli połączenia manuałów i połączenia pedału z manuałami, umożliwiające grę na danym manuale przy użyciu głosów własnych oraz do niego nie przypisanych lub grę pedałową za pomocą dołączonych doń głosów z manuału.

W przeszłości powietrze do organów było pompowane przez człowieka (zwanego kalikantem, czasownik: kalikować) - nogami: za pomocą pedałów nożnych; bądź ręcznie za pomocą korby; obecnie do pompowania stosowane są dmuchawy napędzane silnikiem elektrycznym.

Szafa organowa jest to drewniana obudowa instrumentu. Oprócz zabudowy estetycznej szafa spełnia funkcje akustyczne. Prospekt stanowi najbardziej ozdobną i widoczną część szafy. Wzornictwo szaf i prospektów osiągnęło swój szczyt w epoce baroku.

Poprzednikami organów, instrumentami które mogą być uważane za inspirujące ich powstanie jest z jednej strony starogrecka fletnia Pana, a z drugiej ludowy instrument z miechem zwany dudami.

Historia właściwych organów sięga III wieku p.n.e. Najczęściej jako wynalazcę tego instrumentu wymienia się Ktesibiosa z Aleksandrii, który skonstruował organy wodne, zwane hydraulisem. Urządzenie to było powszechnie stosowane w starożytnym Rzymie, i odznaczało się bardzo donośnym dźwiękiem. Używano go w cyrkach, amfiteatrach i w czasie procesji. Jego wygląd znamy dzięki antycznym mozaikom, obrazom, przekazom literackim i znalezionym fragmentom, ale szczegóły budowy znane są tylko w zarysie.

Wiadomo również, że organy istniały zarówno w cesarstwie bizantyjskim, jak i w podbitej przez Arabów Hiszpanii, ale nie ma żadnych dowodów na to, że organy trafiły do Europy za pośrednictwem tego kraju. Przez prawie całą swoją historię organy były używane zarówno do grania muzyki kościelnej, jak i świeckiej. W liturgii Kościoła Rzymskiego organy funkcjonują od ok. VII w. n.e., zaś papież Witalian w roku 666 oficjalnie zatwierdził ich obecność w liturgii, gdzie zgodnie z dokumentami Kościoła, mają zagwarantowane pierwsze i jedyne miejsce spośród wszystkich instrumentów.

W ciągu swej historii organy budowano nie tylko w kościołach różnych wyznań (chrześcijańskich), lecz również w synagogach (reformowanych), salach koncertowych i oficjalnych, teatrach (Poznań, Odessa, Lwów itd.), zamkach i pałacach szlachty, mieszkaniach zamożniejszych właścicieli, zakładach pogrzebowych (Petersburg), kinach (Poznań, kino "Słońce").

• Częstochowa - Archikatedra Świętej Rodziny (organy o 101 głosach; łącznie z organami w prezbiterium tworzą zespół instrumentów o 117 głosach)
• Częstochowa - Jasna Góra (organy w Bazylice z organami bocznymi tworzą zespół instrumentów o 99 głosach)
• Domaniewice (województwo łódzkie) - jedyne organy w kształcie orła - Zdjęcie prospektu piszczałkowego
• Frombork
• Gdańsk - Oliwa (najbardziej wartościowy artystycznie zespół organów w Polsce)
• Jędrzejów - w kościele cysterskim
• Kalwaria Zebrzydowska - Bazylika i Klasztor Ojców Bernardynów
• Katowice - Kościół Opatrzności Bożej - organy o estetyce francuskiego baroku
• Kamień Pomorski - Katedra
• Kazimierz Dolny - Fara
• Jelenia Góra - Sanktuarium pw. Podwyższenia Krzyża Świętego (gospodarz corocznych Europejskich Festiwali Organowych "Silesia Sonans")
• Legnica - Organy kościoła ewangelickiego Marii Panny
• Leżajsk - Bazylika Zwiastowania NMP (Ojców Bernardynów)
• Licheń - Bazylika Najświętszej Marii Panny Licheńskiej (największy zespół organów w Polsce - łącznie 157 głosów)
• Płock - Bazylika Katedralna
• Kolegiata Poznańska Matki Boskiej Nieustającej Pomocy i św. Marii Magdaleny - organy autorstwa Friedricha Ladegasta
• Poznań - Archikatedra św. Apostołów Piotra i Pawła PWCO
• Parafia Narodzenia Najświętszej Maryi Panny w Pszowie - Bazylika Matki Bożej Uśmiechniętej w Pszowie
• Skierniewice - (Kościół św. Jakuba)
• Sulejów-Podklasztorze - Opactwo cystersów w Sulejowie
• Święta Lipka
• Wołów - (Kościół św. Wawrzyńca)
• Wrocław - Archikatedra św. Jana Chrzciciela PWCO (największe organy w Polsce; łącznie z organami w prezbiterium - 150 głosów)

Organy piszczałkowe są największym instrumentem nie porównywalnym z żadnym innym jaki został wymyślony, pod względem rozmiarów przestrzennych, ilości źródeł fal dźwiękowych, sumarycznej mocy emitowanej do otoczenia, dynamiki i bardzo często różnorodności barw i możliwości kolorystycznych. Przewyższają nawet w wielu aspektach orkiestrę symfoniczną, chociaż jak wiemy organami steruje tylko jeden człowiek.

Wybudowano je w 1931 roku. Są ponad trzy razy większe od przesławnego oraz gigantycznego instrumentu Oliwskiego. Znajdują sie w ogromnej hali przypominającej raczej hangar lotniczy niż sale koncertową.

USA, Atlantic City Convention Hall Organ Society.

Budynek ma 500 stóp długości. Organy są największe na świecie i są wpisane do księgi Guinessa jako największe organy świata oraz jako największy i najgłośniejszy instrument jaki kiedykolwiek zbudowano. Samych najniżej brzmiących głosów (16 stopowych i niższych), w samym tylko pedale (klawiatura dla nóg) jest ponad dwadzieścia. Liczba głosów wynosi 336. Liczba przełączników (registrów) - 1236 sztuk. Liczba piszczałek przekracza trzydzieści tysięcy. W pedale jest głos którego tony należą do infradźwięków (od 16Hz do 8Hz(człowiek słyszy tylko od 20Hz)) i raczej przypomina wstrząsy sejsmiczne jak dźwięki (64 stopowy Diaphone/dulzian).

Organy we wrocławskiej Hali Stulecia

W latach 1911-1913 firma Saurer z Frankfurtu nad Odrą we wrocławskiej Hali Stulecia zbudowała największe ówcześnie organy na świecie. Instrument posiadał 222 głosy, w tym ponad 60 głosów językowych. Po wojnie jednak Hala Stulecia (ze zmienioną na "Hala Ludowa" nazwą) wraz z instrumentem została zaniedbana i zniszczała. Część głosów z instrumentu zostało rozkradzionych. Instrument w latach 1950-52 przeniesiono do Archikatedry Wrocławskiej. Jednak w tym czasie instrumentowi pozostało już tylko 150 głosów, mimo to są największymi, samodzielnymi organami w Polsce. Do dnia dzisiejszego zachował się oryginalny kontuar przygotowany pod 222 głosy. Obecnie instrument wymaga gruntownego, kosztownego (ze względu na swoje rozmiary) remontu.

• organy Hammonda
• pozytyw
• portatyw
• regał

• Strona opisująca konstrukcję i zasady działania organów piszczałkowych
• Polskie Wirtualne Centrum Organowe
• Bank darmowych dźwięków organowych (en)