Kazachstan

Kazachstan, Republika Kazachstanu (kaz. Қазақстан, Қазақстан Республикасы, trl. Ķazaķstan, Ķazaķstan Respublikasy, trb. Kazakstan, Kazakstan Respublikasy; ros. Казахстан, Республика Казахстан trl. Kazahstan, Respublika Kazahstan, trb. Kazachstan, Riespublika Kazachstan) – państwo leżące częściowo w Europie (5,4% powierzchni – tereny na zachód od rzeki Emba) i częściowo w Azji, powstałe w 1991 w wyniku rozpadu Związku Radzieckiego. Graniczy z następującymi państwami: Chinami (1460 km granicy), Kirgistanem (980 km), Turkmenistanem (380 km), Uzbekistanem (2300 km) oraz Federacją Rosyjską (6467 km). Łączna długość granic Kazachstanu wynosi 12 187 km. Kazachstan ma również dostęp do największego jeziora świata – Morza Kaspijskiego na długości 2340 km.

Spis treści

1 Ustrój polityczny
2 Nowela konstytucji z 18 maja 2007 roku
3 Historia
4 Podział administracyjny
5 Geografia
6 Problemy ekologiczne
7 Demografia
- 7.1 Statystyki demograficzne
8 Kultura
9 Zobacz też
10 Linki zewnętrzne

[ Ustrój polityczny

Kazachstan to republika. Na czele państwa stoi prezydent, wybierany w wyborach powszechnych na pięcioletnią kadencję (do 2007 roku kadencje były siedmioletnie). Od 1 grudnia 1991 roku jest nim Nursułtan Nazarbajew, a konstytucja gwarantuje mu możliwość o ubieganie się o reelekcję dowolną liczbę razy. Władza prezydenta jest bardzo silna. Powołuje i odwołuje on rząd. Ma prawo rozwiązywania parlamentu i zarządzania referendum bez żadnych konsultacji politycznych. Tylko prezydent może wnosić projekty zmian w konstytucji. Władza ustawodawcza należy do dwuizbowego parlamentu.

W Izbie niższej (Mażilis) zasiada 107 deputowanych, z czego 98 jest wybieranych w wyborach proporcjonalnych, w głosowaniu na partyjne listy krajowe, przy wyborczej klauzuli zaporowej wynoszącej 7%. Dziewięciu deputowanych wybiera Zgromadzenie Narodów Kazachstanu. Kadencja izby trwa pięć lat.

W Senacie, izbie wyższej parlamentu, zasiada 39 senatorów. Siedmiu z nich wyznacza prezydent. Po dwóch wybierają specjalne zgromadzenia elektorów (maslichaty) każdej z 14 prowincji oraz miast Astana i Ałma-Ata (Ałmaty). Kadencja senatora trwa sześć lat. Co dwa lata następuje wymiana 1/3 składu izby. Dożywotni mandat senatora przysługuje również byłym prezydentom republiki.

W wyborach 18 sierpnia 2007 roku 98 bezpośrednio wybieranych miejsc w parlamencie przypadły partii Nur-Otan Nursułtana Nazarbajewa (na którą zagłosowało 88% uprawnionych).

Mimo iż Kazachstan uważany jest za państwo, które w porównaniu do innych krajów Azji Środkowej czyni największe postępy we wdrażaniu reform demokratycznych, to sytuacja w tym kraju wciąż daleka jest od standardów zachodnich. Międzynarodowe i pozarządowe organizacje zajmujące się ochroną praw człowieka wskazują na częste przypadki ich łamania przez miejscowe władze. Przykładem jest głośny proces opozycyjnego dziennikarza Siergieja Duwanowa.

Kazaskie święta narodowe to: 30 sierpnia – Dzień Konstytucji, 25 października – Dzień Republiki oraz 16 grudnia – Święto Niepodległości.

[ Nowela konstytucji z 18 maja 2007 roku

18 maja 2007 roku prezydent Nursułtan Nazarbajew dokonał zmiany konstytucji republiki.

W Izbie niższej (Mażilis) trzeciej kandencji - od września 2004 do czerwca 2007 roku - zasiadało 77 deputowanych, wybieranych w większości w okręgach jednomandatowych. Dziesięcioro było wybieranych w wyborach proporcjonalnych, w głosowaniu na partyjne listy krajowe, przy wyborczej klauzuli zaporowej wynoszącej 7%. Kadencja trzeciego Mażilisu uległa skróceniu wskutek uchwalenia zmiany konstytucji.

W Mażilisie czwartej kadencji - wybranym 18 i 20 sierpnia 2007 roku - zasiada 107 deputowanych, z czego 98 jest wybieranych w bezpośrednich wyborach proporcjonalnych na partyjne listy krajowe. Pozostałych 9 członków wybiera Zgromadzenie Narodów Kazachstanu - organ składający się z przedstawicieli organizacji reprezentujących narodowości zamieszkujące Kazachstan.

Wyborcy głosują tylko na partie polityczne - po wyborach partie wyznaczają deputowanych spośród zgłoszonych do wyborów kandydatów. W przypadku odejścia z partii lub zmiany przynależności deputowany może utracić mandat.

[ Historia

Godło Kazachskiej SRR

Kazachstan został podbity przez Rosję i wcielony do tego kraju w 1868 r. Po utworzeniu Związku Radzieckiego na terenie kraju utworzono autonomię dla Kazachów, początkowo (1920 r.) jako wchodzącą w skład Rosyjskiej FSRR Kirgiską Autonomiczną Socjalistyczną Republikę Radziecką, w 1925 przemianowaną na Kazachską Autonomiczną Socjalistyczną Republikę Radziecką. W 1936 Kazachska ASRR zmieniła swój status i jako Kazachska Socjalistyczna Republika Radziecka weszła bezpośrednio w skład ZSRR.

W czasie rządów Stalina Kazachstan był znany ze znajdujących się na jego terenie obozów pracy (łagrów) oraz jako miejsce deportacji m.in. ludności polskiej oraz Czeczenów. Później Kazachstan stał się miejscem kilku ambitnych radzieckich projektów, takich jak: umiejscowione w Semeju laboratoria jądrowe, próby z bronią jądrową, kosmodrom Bajkonur, zagospodarowywanie bezludnych terytoriów. 16 grudnia 1991 r. Kazachstan, jako ostatnia z republik ZSRR, proklamował niepodległość. W 1997 r. stolica kraju została przeniesiona z położonego na południu kraju miasta Ałma-Aty do znajdującej się bliżej geograficznego centrum kraju Akmoły, przemianowanej później na Astanę.

[ Podział administracyjny

Kazachstan podzielony jest na 14 obwodów i 3 miasta wydzielone. Obwody dzielą się dalej na rejony.

Obwody (w nawiasie podana stolica):

Miasta wydzielone:

[ Geografia

Główne miasta: Astana, Ałma-Ata, Karaganda, Szymkent, Pawłodar, Taraz, Öskemen, Uralsk, Temirtau, Kostanaj, Aktiubińsk, Petropawł, Semej, Ekibastuz, Kyzyłorda, Aktau, Kokszetau, Atyrau, Kapczagaj.

Główne rzeki: Irtysz, Syr-daria, Ili, Emba, Ural, Iszym, Turgaj, Irgiz, Nura, Toboł, Sarysu, Šu.

Główne jeziora: Jezioro Aralskie, jezioro Bałchasz, Jezioro Kapczagajskie, jezioro Tengiz, jezioro Zajsan, jezioro Ałakol, jezioro Sasykkol, jezioro Arys, jezioro Markakol, jezioro Slletitieniz.

[ Problemy ekologiczne

Olbrzymie kazachskie pustynie były dla radzieckich władz jednym z powodów umiejscowienia w Kazachstanie prób z bronią jądrową. Te dawne eksperymenty w połączeniu z brakiem kontroli zanieczyszczeń wpłynęły na alarmująco wysoki współczynnik zachorowań w wielu regionach wiejskich. W granicach Kazachstanu zanotowano dwie wielkie katastrofy ekologiczne: wysychanie Jeziora Aralskiego oraz wysokie skażenie radioaktywne na obszarach dawnych prób jądrowych (skażona jest wielka strefa na południe od miasta Kursatow oraz obszary wzdłuż granicy z Chinami. Kazachstan jest sygnatariuszem tzw. konwencji waszyngtońskiej (Międzynarodowej Konwencji o Międzynarodowym Handlu Dzikimi Zwierzętami i Roślinami Gatunków Zagrożonych Wyginięciem). W Kazachstanie ma swoją siedzibę Środkowoazjatyckie Regionalne Centrum Ekologiczne, rozwijające współpracę lokalnych państw w dziedzinie ochrony środowiska.

[ Demografia

Spośród blisko 15 mln mieszkańców Kazachstanu największe grupy etniczne stanowią Kazachowie – 42% oraz Rosjanie – 36%. islam sunnicki wyznaje 47% społeczeństwa, natomiast wyznawcy prawosławia stanowią 44% (ogólnie chrześcijanie stanowią prawie 47% społeczeństwa). Większość z ok. 100 tys. katolików stanowią Polacy, Ukraińcy, Rosjanie - potomkowie ludzi deportowanych za czasów Związku Radzieckiego.

Statystyki demograficzne

Liczba ludności w latach 1992 - 2003

(2007)
Liczba ludności	15 396 929
Ludność według wieku
0 - 14 lat	22,5%
15 - 64 lat	69,2%
ponad 64 lata	8,3%
Wiek (mediana)
W całej populacji	29,1 lat
Mężczyzn	27,5 lat
Kobiet	30,8 lat
Przyrost naturalny	0,35%
Współczynnik urodzeń	16,23 urodzin/1000 mieszkańców
Współczynnik zgonów	9,4 zgonów/1000 mieszkańców
Współczynnik migracji	-3,32 migrantów/1000 mieszkańców
Ludność według płci
przy narodzeniu	1,06 mężczyzn/kobiet
poniżej 15 lat	1,04 mężczyzn/kobiet
15 - 64 lat	0,96 mężczyzn/kobiet
powyżej 64 lat	0,55 mężczyzn/kobiet
Umieralność noworodków
W całej populacji	27,41 śmiertelnych/1000 żywych
płci męskiej	31,94 śmiertelnych/1000 żywych
płci żeńskiej	22,62 śmiertelnych/1000 żywych
Oczekiwana długość życia
W całej populacji	67,22 lat
Mężczyzn	61,9 lat
Kobiet	72,84 lat
Rozrodczość	1,09 urodzin/kobietę
Współczynnik dorosłych z HIV/AIDS	0,2% (2001)
Liczba osób zakażonych HIV/AIDS	10 696 (2001)
Liczba zmarłych na HIV/AIDS	200 (2003)

[ KulturaŚwięta państwoweDataPolska nazwaOryginalna nazwa

1 stycznia	Nowy Rok	Nowyj god
8 marca	Dzień Kobiet
22 marca	Święto Wiosny	Наурыз
1 maja	Święto Jedności Narodu Kazachskiego
9 maja	Dzień Zwycięstwa	Dien Pobiedy
30 sierpnia	Dzień Konstytucji
25 października	Dzień Republiki
16 grudnia	Dzień Niepodległości