Finlandia - Encyklopedia

Pozycjonowanie oraz tworzenie stron www. Informacje na temat programu Google Adsense. Druk cyfrowy na życzenie - książki, recepty, katalogi - tanio! Pomysł na upominek na wesele twojej znajomej! Podkarpacki OTS, zdrowie omówienie chorób - objawy, leczenie

Finlandia

Tekst z tej strony jest kopią wikipedii: pl.wikipedia.org/.
Na licencji GNU Free Documentation License

Ten artykuł dotyczy państwa w Europie. Zobacz też: Finlandia - marka wódki.
Suomen TasavaltaRepubliken FinlandRepublika Finlandii
Flaga FinlandiiGodło Finlandii
Język urzędowyfiński, szwedzki
StolicaHelsinki
Ustrój politycznyrepublika
Głowa państwaprezydent Tarja Halonen
Szef rządupremier Matti Vanhanen
Powierzchnia • całkowita • wody śródlądowe63. na świecie338 145 km²9,4%
Liczba ludności • całkowita (2005) • gęstość zaludnienia111. na świecie5 223 44215,5 osób/km²
Niepodległość - ogłoszona - uznanaod Rosji6 grudnia 191722 grudnia 1917
Jednostka monetarnaeuro1) (€, EUR)
Strefa czasowaUTC +2 - zimaUTC +3 - lato
Hymn państwowyMaamme
Kod ISO 3166FI
Domena internetowa.fi
Kod samochodowyFIN (wcześniej SF)
Kod telefoniczny+358
¹do 2002: marka fińska

Finlandia, Republika Finlandii (fiń. Suomi, Suomen Tasavalta; szw. Finland, Republiken Finland) – państwo w Europie Północnej, członek Unii Europejskiej. Graniczy od zachodu ze Szwecją i z Bałtykiem, od północy z Norwegią i od wschodu z Rosją.

Spis treści
//

[ Geografia

Większość powierzchni kraju stanowią niziny z młodą rzeźbą polodowcową. Naturalne zachodnie i południowe granice Finlandii wyznaczają Zatoka Botnicka i Zatoka Fińska, pomiędzy którymi rozciąga się poprzecinane ciągami wzniesień morenowych Pojezierze Fińskie z 60 tys. jezior. Jeziora zajmują 188 tys km², bardzo liczne są bagna i torfowiska. W środkowej części kraju ukształtowanie terenu ma cechy południowych pojezierzy i leżących na północ wyżyn. Na północ od Koła Podbiegunowego rozciąga się Laponia Fińska, która stanowi przedgórze Gór Skandynawskich, w których znajduje się najwyższy punkt kraju, szczyt Haltiatunturi 1 328 m n.p.m.. Najniższym punktem jest wybrzeże Morza Bałtyckiego (0 m n.p.m.). Linia wybrzeża typu szkierowego, jest silnie rozwinięta, z dużą ilością małych wysepek. Lasy zajmują 69% powierzchni kraju, co stanowi najwyższy odsetek w Europie. Najdłuższa rzeka to Kemi Joki, a największe jezioro to Sajma.

[ Klimat

Południe Finlandii i środkowa jej część jest w strefie klimatu umiarkowanego ciepłego przejściowego, natomiast północ (w tym Fińska Laponia) jest w zakresie umiarkowanego chłodnego. Te właśnie tereny zamieszkuje bardzo mało ludzi, przeważnie Saami.

[ Polityka
Zobacz więcej w osobnym artykule: Ustrój polityczny Finlandii.

Finlandia jest republiką pół prezydencką.

Głową państwa jest prezydent (od 2000 roku urząd ten sprawuje Tarja Halonen), wybierany przez społeczeństwo w bezpośrednich wyborach na sześcioletnią kadencję. W kompetencjach prezydenta zawiera się, między innymi, mianowanie premiera i na jego wniosek ministrów. Mianuje kanclerza sprawiedliwości, przewodniczącego i członków Sądu Najwyższego oraz Naczelnego Sądu Administracyjnego, a także arcybiskupa i biskupów Kościoła ewangelicko-augsburskiego. Posiada możliwość rozwiązania parlamentu, prawo kontroli administracji, prawo inicjatywy ustawodawczej i veta ustawodawczego. Jest również najwyższym zwierzchnikiem sił zbrojnych.

Parlament (Eduskunta) jest wybierany przez społeczeństwo na czteroletnią kadencję i liczy 200 osób.

Rząd (Rada Państwa)

Konstytucja

Do 1 marca 2000 roku w skład konstytucji wchodziło pięć ustaw konstytucyjnych:

  • Akt o Formie Rządu (1919)
  • Akt o prawie parlamentu do badania zgodności z prawem czynności urzędowych Rady Państwa, Kanclerza Sprawiedliwości i Ombudsmana (1922)
  • Akt o Parlamencie (1928)
  • Akt o Trybunale Stanu (1922)
  • Akt o Samorządzie Wysp Alandzkich (1951)

1 marca 2000 roku weszła w życie nowa konstytucja, zaakceptowana przez Eduskuntę wymaganą większością 2/3 głosów dwukrotnie w 1999 roku (zmiana konstytucji musi zostać uchwalona i potwierdzona przez nowo wybrany parlament).

Partie polityczne

[ Gospodarka

Finlandia była do XX wieku raczej krajem zacofanym. Po II wojnie światowej gospodarka kraju była silnie związana z gospodarką Związku Radzieckiego. Z drugiej strony jednak Finlandia dzięki temu, a także dzięki sąsiedztwu Szwecji i Norwegii, stała się państwem socjalnym z prywatną własnością, ale wysokimi podatkami, z których finansuje się badania, edukację, służbę zdrowia itd.[1] Podatki stanowią 45% PKB [2] i jest to poziom najwyższy na świecie po krajach nordyckich, które mają podatki nieco wyższe niż 50% PKB. Najbardziej znaną fińską firmą jest Nokia, która posiada 35% światowego rynku telefonii komórkowej (1. miejsce na świecie). W Finlandii stworzony został także system operacyjny Linux. Fińskie, nominalne PKB per capita w 2005 wynosiło 40 197 dolarów, dając Finlandii 12. miejsce na świecie, a PKB per capita zmierzone parytetem siły nabywczej 34 tys. 819 dolarów., dając jej także 12. miejsce na świecie. Eksport wynosił nieco ponad 80 miliardów dolarów. Wskaźnik Giniego, czyli poziom rozpiętości w dochodach, wynosi 26.9 i jednym z najniższych na świecie. W 2004 roku Finlandia zajęła pierwsze miejsce w rankingu konkurencyjności Światowego Forum Ekonomicznego.

Wydobywa się rudy miedzi, cynku, żelaza, chromu i niklu. Podstawowe gałęzie przemysłu, to przemysł:

Rolnictwo to przede wszystkim:

  • Stopa bezrobocia: 8,2%
  • Średnia długość życia: mężczyźni 76 lat, kobiety 82 lat

[ Podział administracyjny
Zobacz więcej w osobnym artykule: Podział administracyjny Finlandii.

Ma charakter dwustopniowy. Finlandia podzielona jest na 6 wójewództw (na czele każdego stoi wójewoda wyznaczany przez prezydenta) i 455 gmin.

prowincja (lääni)nazwa fińskastolicapowierz-chniaw km²ludność (2003)
1 Finlandia PołudniowaEtelä -Suomen lääniHämeenlinna34 3782 116 914
2 Finlandia ZachodniaLänsi -Suomen lääniTurku74 1851 848 269
3 Finlandia WschodniaItä -Suomen lääniMikkeli48 726582 781
4 OuluOulun lääniOulu98 946458 504
5 LaponiaLapin lääniRovaniemi57 000186 917
6 Wyspy AlandzkieAhvenanmaa maakuntaMariehamn6 78426 000

[ Historia
Jezioro na przedmieściach Lahti (białe noce)
Autostrada Arktyczna w Laponii
Helsinki - luterańska katedra i plac senacki
Cerkiew prawosławna w Helsinkach

Pierwsze plemiona przybyłe z południa zasiedliły Finlandię około 9000 roku p.n.e. Północ została zasiedlona znacznie później przez Pralapończyków. Około 4000 roku p.n.e. rozwinęły się kultury wypalające i używające ceramiki. Z terenów nadbałtyckich zaczęły napływać ludy uprawiające ziemię. Ich potomkami są dzisiejsi Finowie. W III tysiącleciu p.n.e. zaczął się rozwijać handel ze Szwecją. Do użytku weszły łodzie żaglowe. Około 1800 roku p.n.e. rozpoczęła się w Finlandii epoka brązu. Znaleziska archeologiczne dowodzą, że istniała wtedy rozwinięta kultura Kiukainen. Z tego okresu wywodzą się pierwsze warowne osady. Jej upadek przyniosło ochłodzenie klimatu pod koniec II tysiąclecia p.n.e., a część mieszkańców przeniosła się na południe w cieplejsze rejony. Około 500 roku p.n.e. zaczęła się epoka żelaza. Na początku I tysiąclecia n.e. na teren Finlandii przybyły plemiona współczesnych Finów. Nowo przybyła ludność wymieszała się z miejscową i zaczęła wypierać Saamów ,którzy zamieszkiwali Laponię i Kainuu od zakończenia epoki lodowcowej. W ciągu kolejnych stuleci ludy zamieszkujące Finlandię nawiązały kontakty handlowe z plemionami germańskimi w Szwecji.

W VII-VIII wieku znów zaczął się rozwijać intensywny handel, któremu przez krótki okres czasu zagrażali zagrozili wikingowie, którzy próbowali osiedlać się na fińskim wybrzeżu, którzy w dużej mierze zasiedlili Wyspy Alandzkie i ich potomkowie mieszkają tam do dziś. Spowodowało to migrację części ludności na wschód nad jezioro Ładoga, którzy ok. 750 roku założyli miasto Vanha Laatokka (obecnie Stara Ładoga) i rozpoczęli handel ze Słowianami. W IX wieku na terenie kraju wyodrębniły się trzy regiony: Varsinais-Suomi (Finlandia właściwa) na południu i na zachodzie, Hame na pojezierzu i Karelia (Karjala) na wschodzie. Wszystkie fińskie plemiona w Estonii, Karelii i na Łotwie współpracowały ze sobą i jednoczyły się w czasie zagrożenia, ale nie utworzyły jednego organizmu państwowego. W XI wieku na Wyspach Alandzkich (Ahvenanmaa) pojawili się pierwsi misjonarze, którzy zaczęli nawracać miejscową ludność na chrześcijaństwo chrześcijaństwo. Tam powstały pierwsze kościoły romańskie. Zarówno Księstwo Nowogrodzkie, jak i Szwecja chciały uczynić Finlandię swoją sferą wpływów. W 1154 Eryk IX, król Szwecji podjął wyprawę w celu schrystianizowania Finlandii. Wyprawa zakończyła się niepowodzeniem. W następnych latach Szwedzi stopniowo chrystianizowali kraj. Z tego okresu pochodzą pierwsze wzmianki o mieście Turku (Abo), które od początku średniowiecza było stolicą najpierw Varsinais-Suomi, a potem całej Finlandii. Lokalnym arystokratom nadano prawa szlacheckie. W XII i XIII wieku dochodziło do wielu wojen ze Szwecją, w wyniku których dwukrotnie zniszczono stolicę Szwecji Sigtunę. Finlandia ostatecznie utraciła niepodległość w 1249 roku. W 1284 roku kraj otrzymał rangę księstwa.

Na wschodzie swoje wpływy szerzyło Księstwo Nowogrodu, które zajęło Karelię. Ostatecznie granice wyznaczono w 1323 roku traktatem w Noteborgu, na mocy którego większość kraju znalazła pod panowaniem Szwecji. W 1362 roku król Haakon VI nadał fińskiej szlachcie prawo udziału w wyborze szwedzkiego króla. Dwa lata później na tronie Szwecji zasiadł Albrecht Meklemburski, który ograniczył prawa Finów narzucając m.in. pańszczyznę. Przez 10 lat w kraju wybuchały bunty i powstania, aż w 1374 roku król kompletnie stracił kontrolę nad krajem. Porządek zaprowadził szwedzki możnowładca Grip, który był zmuszony przywrócić Finom dawne prawa. W 1397 roku Szwecja, Norwegia i Dania podpisały unię kalmarską, która obowiązywała do 1523 roku.

XV wiek był okresem względnego pokoju. Stan ten zmienił się pod koniec wieku, kiedy Księstwo Moskiewskie podbiło Nowogród. W 1495 roku słabiej uzbrojone oddziały fińskie pokonały armię rosyjską pod Wyborgiem (Viipuri), co uznano za cud.

XVI wiek uznaje się za najlepszy okres dziejów Finlandii. Miasta rozwijały się dzięki handlowi. W 1527 roku w wyniku reformacji kraj przeszedł na protestantyzm, co obyło się bez rozlewu krwi. W tym okresie zaczęło się rozwijać fińskie piśmiennictwo. Przetłumaczono Biblię, najpierw na język szwedzki (w 1526), później na fiński (w 1548). Przeprowadzono również intensywne osadnictwo w środkowej i północnej części Finlandii, które jak dotąd były zamieszkane w większości przez koczownicze plemiona Saamów. W 1556 roku podniesiono kraj do rangi wielkiego księstwa. Pierwszym Wielkim Księciem Finlandii został przyszły król Szwecji Jan III Waza. Był przez Finów bardzo lubiany, ponieważ mówił po fińsku i był zwolennikiem niezależność Finlandii, czym zaniepokojony był parlament szwedzki. Gdy w 1562 roku książę zaatakował Inflanty, szwedzki parlament skazał go na śmierć - został jednak ułaskawiony. Pogranicze fińsko-rosyjskie od wieków stanowiło teren walk z Rosjanami. W 1555 doszło do bitwy pod Joutselka, w której wojska fińskie zwyciężyły Rosjan dzięki znajomości terenu i zastosowaniu nart. W 1570 rozpoczęła się nowa trwająca 25 lat wojna z Rosją, zwana "czasem długiego gniewu". Co dziesiąty mieszkaniec Finlandii mający od 15 do 50 lat został wtedy powołany do wojska. Długotrwałe działania wojenne zahamowały rozwój fińskiej gospodarki. W 1595 roku podpisano pokój w Tayssina, na mocy którego przyznano Szwecji (bezpośrednio Finlandii) prowincję Kainuu na północnym wschodzie. Pod koniec XVI wieku na wskutek pogorszenia się sytuacji w kraju, wybuchały bunty i powstania przeciwko Szwedom i Rosjanom.

W 1617 roku Karelia została przyłączona do Szwecji. Na początku XVII wieku w kraju nadal panowała stagnacja gospodarcza, a szlachta emigrowała do Szwecji. Następował spadek znaczenia fińskich miast, z wyjątkiem stołecznego Turku. W urzędach język fiński, który jak dotąd znajdował się w uprzywilejowanej sytuacji, stopniowo był zastępowany przez język szwedzki. Sytuacja pogarszała się aż do czasu, kiedy Per Brahe pełnił funkcję gubernatora (1637 - 1654). Założył on wiele szkół i uniwersytet (1640), nastąpiła znaczna poprawa sytuacji gospodarczej, a każdy nowo powołany urzędnik musiał znać fiński. W 1696 roku na wskutek kiepskich zbiorów i ochłodzenia klimatu wybuchła straszliwa klęska głodu, która zabiła jedną trzecią mieszkańców kraju. Fakt, że Szwecja nie udzieliła Finlandii żadnej pomocy, obudził w Finach poczucie odrębności.

W 1700 roku Daniel Juslenius opublikował dzieło Aboa Vetus Et Nova, w którym pisał o konieczności oderwania się od Szwecji. W latach 1700-1721 trwała III wojna północna, zwana "wielkim gniewem". W ostatnich 8 latach wojny Finlandia znajdowała się pod okupacją rosyjską. W 1721 roku w Uusikaupunki podpisano traktat, na mocy którego Karelia wróciła do Rosji. Nieudolność wojsk szwedzkich wywoływała niezadowolenie wśród Finów. W 1743 roku Szwecja utraciła dalsze ziemie na rzecz Rosji. Okres tzw. "mniejszego gniewu" zakończył pokój podpisany w Turku. W XVIII wieku niezadowolenie potęgowało usunięcie języka fińskiego z administracji i szkolnictwa, oraz próba szwedyzacji kraju. Doszło nawet do tego, że usiłowano zakazać chodzenia do sauny.

W 1807 roku Rosjanie ponownie zaatakowali Finlandię. Szwecja ostatecznie utraciła ten kraj na rzecz Rosji po podpisaniu pokoju w Haminie w 1809 roku. Rosjanie przyłączyli Wielkie Księstwo Finlandii do swojego imperium i nadali mu szeroką autonomię. Dla Rosji kraj ten miał duże znaczenie strategiczne. W 1812 roku przeniesiono stolicę z Turku do Helsinek. W 1828 roku w nowej stolicy założono uniwersytet. W następnych latach zaczęto zwoływać fiński parlament zwany Eduskunta. W 1835 roku wydano epos narodowy Kalevala, którego autorem jest Elias Lönnrot. Od tego czasu wytworzyły się w kraju dwie grupy: fennomanów i svennomanów. Przywódcą fennomanów został Wilhelm Snelmann. W 1858 wprowadzono fiński jako język urzędowy na terenach gdzie przeważała ludność mówiąca tym językiem, czyli prawie w całym kraju. W 1860 roku wprowadzono markę fińską jako walutę narodową. Wkrótce jednak nastąpił wzrost ucisku ze strony władz rosyjskich. W 1881 w ramach rusyfikacji wprowadzono język rosyjski jako jedyny język urzędowy w wielkim księstwie.

Finowie chcieli uzyskać pełną niepodległość. W 1899 roku Jean Sibelius skomponował utwór Finlandia, który poważnie zaniepokoił władze rosyjskie. Car Mikołaj II rozpoczął rusyfikację kraju i odebrał mu autonomię. Spowodowało to duże zaburzenia w kraju, częste strajki i zamieszki. W 1905 Rosja musiała przywrócić Finlandii autonomię. W 1910 roku w Tampere Lenin po raz pierwszy spotkał się ze Stalinem. W 1912 roku car Mikołaj II pozwolił Rosjanom na osiedlanie się w Finlandii i nadał im status równy rdzennej ludności. W 1914 roku wybuchła I wojna światowa. Kraj znalazł się pod okupacją niemiecką, z obietnicą całkowitej autonomii. Wreszcie 6 grudnia 1917 roku Finlandia proklamowała niepodległość.

Pierwszy prezydent został wybrany dwa lata później. Był nim Kaarlo Juho Stahlberg. W 1920 roku Finlandia zajęła port w Pieczendze (Petsamo), uzyskując w ten sposób dostęp do Morza Arktycznego. W 1921 roku ustalono status Wysp Alandzkich - miały one uzyskać szeroką autonomię. W latach 20. fińska gospodarka rozwijała się dobrze. W 1929 roku na świecie zaczął się wielki kryzys. Nie ominął on również Finlandii, chociaż jego skutki nie były tak dotkliwe jak w innych krajach. W latach 30. powstał ruch Lappowców (od fińskiej miejscowości Lappo).

Zobacz więcej w osobnym artykule: Wojna radziecko-fińska 1939-1940.

W 1939 roku w listopadzie Armia Czerwona zaatakowała Finlandię, rozpoczynając wojnę zimową 1939-1940). Stalina zaskoczył zacięty opór stawiany przez znacznie słabszych Finów, jednak w marcu 1940 Finlandia poprosiła o pokój. Utraciła 36 000 km² (10%) swoich ziem bogatych w surowce naturalne, kraj jednak zachował niepodległość.

Zobacz więcej w osobnym artykule: Wojna radziecko-fińska 1941-1944.

W 1941 roku wojska fińskie sprzymierzone z Hitlerem odbiły utracone rok wcześniej obszary Karelii i posunęły się znacznie w głąb ZSRR (w Finlandii tzw. wojna kontynuacyjna), jednak marszałek Mannerheim był sceptyczny co do dalszej walki. W 1944 Finlandia była zmuszona do kapitulacji i przystąpienia do wojny po stronie ZSRR przeciwko Niemcom (tzw. wojna lapońska).

Po II wojnie światowej prezydentem został Carl Gustaf Mannerheim (głównodowodzący armią fińską w trakcie wojen z ZSRR), a po 1946 - Juho Kusti Paasikivi. W 1952 roku odbyły się igrzyska olimpijskie w Helsinkach. Głównym partnerem gospodarczym Finlandii został ZSRR. Mimo prowadzenia niesprzecznej z interesem ZSRR polityki zagranicznej, w kwestii polityki wewnętrznej kraj pozostał jednak w pełni niezależny od władz w Moskwie (stąd pochodzi pojęcie "finlandyzacja").

W 1975 roku podpisano w Helsinkach traktat KBWE. W latach 70. rozsądna polityka Urho Kekkonena sprzyjała rozwojowi gospodarki.

W 1991 na skutek rozpadu ZSRR rozpoczął się trwający kilka lat kryzys gospodarczy. Bezrobocie wzrosło do 18%. Pod koniec lat 90. sytuacja się poprawiła. W 1995 roku Finlandia przystąpiła do Unii Europejskiej. W 2000 prezydentem Finlandii została Tarja Halonen. Wtedy przyjęto też nową konstytucję. W 1998 Finlandia przystąpiła do strefy euro w 2002 przyjmując nową walutę. Obecnie jest jednym z najbogatszych państw świata.

[ Religia

Od 1923 roku fińska konstytucja gwarantuje wolność religijną. Fiński Kościół Ewangelicko-Luterański i fińska Cerkiew prawosławna mają status kościołów narodowych. Dzięki temu mają specjalne przywileje, wierni płacą na ich rzecz podatki w wysokości 1% lub 2% dochodów, z czego później te kościoły finansują działalność charytatywną. 85% Finów należy do jakiegokolwiek kościoła. 83% należy do Kościoła Ewangelicko-Luterańskiego. 50 tys. osób to zielonoświątkowcy, 19 tys. to świadkowie Jehowy, katolicy to 8 tys., głównie obcokrajowcy, 3 tys. to mormoni, żydzi to 1,5 tys. osób. Tylko 2% luteran chodzi do kościoła co tydzień, a 10% co miesiąc. Odsetek osób wierzących w Boga i uznających podstawowe prawdy religii chrześcijańskiej jest wyższy, niż w innych państwach skandynawskich; częstsze są też, pomimo niskiego uczestnictwa w nabożeństwach, prywatne praktyki religijne[3].

[ Edukacja

W ostatnich studiach PISA, prowadzonych przez OECD, fińscy uczniowie we wszystkich dziedzinach poza matematyką, w której byli drudzy, zajęli pierwsze miejsca[4]. Fiński system edukacji został zreformowany na początku lat siedemdziesiątych z modelu niemieckiego, który został uznany za niewydajny. Prawie wszystkie szkoły w Finlandii to szkoły państwowe, a za szkoły niepaństwowe nie płaci się, gdyż finansuje je państwo. Również wszystkie uniwersytety są państwowe; kilka z istniejących obecnie uniwersytetów to upaństwowione uniwersytety, które kiedyś znajdowały się w rękach prywatnych. W fińskich szkołach nie stawia się ocen, nie można zostawić dziecka na drugi rok w tej samej klasie, istnieje zakaz udzielania prywatnych korepetycji, a także zakaz dyskryminacji z jakiegokolwiek powodu: pochodzenia, stanu majątkowego rodziców itd. Za ciekawostkę można uznać fakt, że bardzo podobny system z ograniczoną liczbą egzaminów istniał przez pewien czas w Związku Radzieckim[5].

[ Galeria

[ Kultura

Fińscy laureaci Nagrody Nobla:

Fiński epos narodowy:

Najpopularniejsza bajka:

[ Zobacz też
Zobacz wiadomość w serwisie Wikinews na temat Finlandii

[ Przypisy
  • Bez dogmatu, Fakty i mity światowej gospodarki, Piotr Szumlewicz
  • Lewica.pl, przedruk z Gazety Wyborczej, "Gospodarka rynkowa bez społeczeństwa rynkowego", Erkki Tuomioja
  • Artykuł w Tygodniku Powszechnym
  • Od nich powinniśmy się uczyć, Gazeta Szkolna
  • Edukacja dla socjalizmu Piotr Jaroszyński
  • [ Linki zewnętrzne