Cywilizacja doliny Indusu zwana także Kulturą Indusu, Cywilizacją Indusu-Saraswati, Kulturą harappańską, Kulturą Mohendżo-Daro itp. – pierwsza historyczna cywilizacja na obszarze subkontynentu indyjskiego, rozwijająca się w okresie 3300-1300 p.n.e. (w swej szczytowej formie 2600-1900 p.n.e.), w indyjskiej epoce brązu[1][2][3][4][5][6][7][8][9][10]. Zajmowała obszar wielkości 650 tys.[3][9][11][12] – 1,5 mln km² (według różnych źródeł) i była najrozleglejszą spośród czterech sobie współczesnych cywilizacji starożytności (Egiptu, Mezopotamii, Chin)[4][5][13][14][15][16][17]. Jej stanowiska rozmieszczone są na całym terytorium współczesnego Pakistanu, w północno-zachodnich Indiach (Dżammu i Kaszmir, Radżastan, Gudżarat, Maharasztra, Harijana, Pendżab) oraz we wschodnim Afganistanie[6][7][9][11][16][18][19]. Pierwszego (przypadkowego) odkrycia związanego z jej historią dokonano w 1826 roku[5]. Archeologami, którzy prowadzili dotyczące jej badania, byli m.in.: Alexander Cunningham, John Marshall, Mortimer Wheeler, George Dales, Jonathan M. Kenoyer oraz Richard Meadow[5][20][21][22][23]. Dotychczas odkryto 1500[2]-2600[14][24] (według różnych źródeł) stanowisk archeologicznych przypisywanych tej cywilizacji, spośród których jedynie 2% zostało gruntownie przebadanych[4]. Główne z nich to: Amri, Balakot, Banawali, Bhagatrav, Chanhudaro, Daimabad, Dholavira, Dwarka (Dvaraka), Ganweriwala (Ganeriwala), Gola Dhoro, Harappa, Kot Bala, Kot Diji, Kalibangan, Lakhmirwala, Lothal, Mohendżo-Daro, Nausharo, Pir Shah Jurio, Pirak, Rakhigarhi, Rangpur, Rehman Dheri, Rojdi, Rupnagar, Shortugai, Sokhta Koh, Sothi, Sutkagen Dor (Sutkagan Dor) itd.[25][26][27]

Pochodzenie

Cywilizacja doliny Indusu wyewoluowała z wcześniejszych kultur neolitycznych (kultura Mehrgarh) i epoki brązu (kultura Kot Diji) obecnych na tym obszarze[4][28][29][30][10][17]. Dowody archeologiczne wskazują, iż większość miast rozwinęła się z wcześniejszych osad, zamieszkiwanych przez rybaków, rolników, hodowców i myśliwych[9][10][11][12][31][32]. Unifikacja kulturowa tych ośrodków zachodziła stopniowo, głównie dzięki wymianie handlowej, która pociągała za sobą także wymianę idei oraz nawiązywanie relacji społecznych[9][33]. Sytuacja ta implikuje wiele rozbieżności w ustaleniu daty pojawienia się właściwej cywilizacji Indusu (rozmaite źródła podają tę datę w przedziale 5000-2600 p.n.e.).

Większość XIX-wiecznych badaczy uważała jednak błędnie, iż impulsy powstania cywilizacji Indusu napłynęły ze starożytnego Sumeru[9][12][18][34]. Również dziś hipotezy dotyczące jej powstania i upadku są częstokroć obarczone dużą dozą dogmatyzmu, stereotypów oraz niezweryfikowanych twierdzeń[9][35][36][37][38]. Tak więc choć istnieją liczne przypuszczenia, iż cywilizację tę stworzyła ludność drawidyjska, brak jednoznacznie potwierdzających to dowodów, zaś innymi kandydatami na jej twórców są ludy protoindoeuropejskie, mundajskie, lub przodkowie różnych społeczności, mówiących językami izolowanymi na terenie dzisiejszych Indii i Pakistanu (patrz niżej)[6][19].

Znaleziska archeologiczne

[ Miasta

Była to jedna z pierwszych kultur miejskich na świecie, której największe ośrodki położone były wzdłuż głównych rzek regionu (Indusu i dawnej rzeki Saraswati) oraz na wybrzeżach Morza Arabskiego[4][6][7][9][14][19][22][39]. W sumie odkryto dotychczas ok. 70 miejscowości, z których ok. 10 było miastami[2]. Największe z nich, jak: Dholavira, Harappa, Lothal (w gudźarati dosłownie kurhan umarłych), Mohendżo-Daro (podobnie kurhan umarłych w sindhi) czy Rakhigarhi miały po ok. 3 km² powierzchni i zostały zbudowane ok. 2600 roku p.n.e.[9][40] Szacuje się, iż w każdym z nich mogło mieszkać 30-50 tys. ludzi[4][15][41].

Większość miast posiadała rozległe cytadele, w których naukowcy dopatrują się ośrodków władzy, oraz otoczona była fortyfikacjami, które można też interpretować jako wały przeciwpowodziowe[2][4][17][18][42][43]. Miasta często budowano na sztucznie utworzonych ceglanych platformach, także mających zabezpieczać przed powodzią[9][44]. Brukowane ulice były zorientowane według kierunków kardynalnych oraz przecinały się pod kątem prostym[4][5][9][15][45][41][46][47][48]. Sugeruje to planowość całego założenia urbanistycznego, co w cywilizacji europejskiej znane jest dopiero od czasów rzymskich[2][4][5][9][49]. Potrafiono także skutecznie oddzielić przestrzeń prywatną od publicznej (dzięki dziedzińcom i ogrodom) oraz strefę handlu od mieszkalnej (w Lothal wzdłuż ulic biegnących południkowo znajdowały się sklepy i warsztaty, zaś równoleżnikowo – domostwa[44]), co również jawi się bardzo wysokim osiągnięciem w tym okresie[5][50]. W Kalibangan widoczne jest ponadto staranne rozplanowanie szerokości ulic[4].

Prywatne domostwa były najczęściej dwupiętrowe, kilkupokojowe (najbiedniejsze miały 1 pokój z osobną łazienką, w Mohendżo-Daro liczba pokoi wynosiła 2-20[46]) oraz posiadały malowane lub pokryte kolorową gliną ściany[4][9][40][47][51][52]. Podobnie jak wielopomieszczeniowe budynki użyteczności publicznej (we wspomnianych wyżej cytadelach)[2][41][53][54][55], a także warsztaty[56], młyny[57], spichlerze i magazyny budowano je z drewna oraz kamieni, lecz głównie z cegieł suszonych na słońcu lub wypalanych w specjalnych piecach, w których jako opał stosowano suszony kał krowi[4][9][16][41][53][55][58][59][60]. We wszystkich miastach istniał jednolity, opierający się na proporcji 1:2:4 system wyrobu cegieł, w którym standard dla cegły stosowanej do budowy domów wynosił na ogół 7:14:28 cm, zaś dla używanej przy konstrukcjach ziemnych 10:20:40 cm[4][5][15][44][47][61][62][63][64]. Jest to pierwsze w historii użycie wypalanych cegieł na tak wielką skalę[3][12].

Skonstruowany z tego materiału skomplikowany system kanalizacyjny, na który składały się latryny, dreny i szamba, był podłączony do każdego domostwa[4][18][40][41][44][46], zaś ścieki wyprowadzał na okoliczne pola[5]. Wszystkie domy były wyposażone w osobne łazienki oraz miały dostęp do wody pochodzącej z licznych studni (w Mohendżo-Daro było ich ponad 700), położonych na terenie konkretnych domostw, bądź na podwórzach poszczególnych sąsiedztw[4][5][9][13][65][66][67]. Istniały także studnie dostępne bezpośrednio z ulicy, zaś w Dholavirze znajdująca się w specjalnych cysternach woda pochodziła z opadów atmosferycznych, zbieranych dzięki przemyślnemu systemowi drenów[4][13][68]. Licznie odnajdywane, często uszczelnione bitumem tzw. baseny (wykorzystywane być może jako łaźnie rytualne, zbiorniki wody pitnej lub nieczystości) świadczą ponadto, iż higiena była utrzymywana w miastach na bardzo wysokim poziomie[40][59][69]. Z Dholaviry oraz terenu Beludżystanu znane są także przykłady wysokiego stopnia opanowania inżynierii wodnej, np. system tam chroniących przed powodzią, zbierający wodę w zbiornikach[4][27][70][71][72].

[ Artefakty

Z przedmiotów życia codziennego zachowały się głównie niewielkie lecz ozdobne artefakty: ceramika (kuchenna, stołowa i grobowa)[9][44][73][74][75][76], narzędzia (wśród nich najwcześniejsze okazy metalowych (miedzianych) haczyków na ryby[77])[9][44][76][77][78][79], przybory toaletowe[76], zabawki (np. kostki do gry z 6 oczkami – identyczne ze znanymi obecnie[80], pionki do gier[9][81][82], m.in. do gry będącej zapewne pierwowzorem szachów[4], gwizdki w formie ptaków i jajek[83][84][85], wózki i zwierzęta na kółkach[86][87][88][89][10][44][90][91], zwierzęta z ruchomymi częściami ciała[92][93])[2], pieczęcie (dotychczas odkryto ok. 2500, najczęściej steatytowych pieczęci)[9][15][45][37][77], tabliczki ze znakami pisma[94][95], fragmenty inkrustacji mebli[9][76][77] i innych ornamentów[9][76][77][96], guziki (identyczne w formie z używanymi obecnie)[97], biżuteria (koraliki, naszyjniki, bransolety, brosze, wisiory itd.)[9][42][76][77][89][96][98][99][100][101], amulety[45][102][103], lusterka[9][44][76], a także niewielkie przedstawienia figuratywne ludzi, rzeczywistych i fantastycznych zwierząt oraz nieznanych bóstw[2][4][9][45][77][104][105][106][107]. Podobieństwo stylu wykonania oraz znaleziska niemal identycznych obiektów na całym obszarze cywilizacji wskazują, iż wiele z nich było wytwarzanych masowo[77].

Surowce wykorzystywane do ich wyrobu stanowiły: muszle, drewno (głównie cedrowe), glina, terakota, fajans, kamionka, kość, kość słoniowa, róg, ołów, miedź, brąz, srebro, złoto, kamienie: steatyt (talk), alabaster oraz kamienie półszlachetne – najczęściej karneol, a także: azuryt, antymon, ametyst, jadeit, jaspis, turkus, onyks, lazuryt, amazonit, agat i inne[2][4][5][15][40][42][76][77][78][79][89][9][108][60][98][99][101][10][100][109][44][110][111][112][113][114].

Spośród motywów przedstawionych na mających wielkość pocztowego znaczka pieczęciach najczęściej pojawia się nosorożec, gawial, słoń, bawół wodny, byk zebu, tygrys, łódź, figowiec pagodowy, jednorożec, fantastyczne trójgłowe zwierzę oraz tzw. "władca zwierząt" – bóstwo w pozycji jogina w otoczeniu zwierząt, podobne do późniejszych przedstawień boga Śiwy (w tzw. postaci Paśupati)[115][116][117][118][5][105][108][119][9][12][17][45][120][121]. Wydaje się, iż wizerunki te były handlowymi identyfikatorami określonych grup społecznych, widniejącymi na pieczęciach w sąsiedztwie napisu, będącego być może tytułem lub imieniem właściciela[5][17][45][111][118][122][123][124][125][126]. Pieczęcie odciskano w glinie bezpośrednio na towarach przeznaczonych do eksportu czy sprzedaży, lub na wiążących je linach[12][45][31][37][77][111][118][122][124][126]. Większość z nich miała na odwrocie małe uszko, umożliwiające nanizanie jej na sznurek lub rzemień[111][119][122][127]. Podobnie jak pokryte znakami pisma tabliczki (o niewiadomym przeznaczeniu[95]) musiały one mieć ograniczony czas ważności, jako że duże zbiory nieuszkodzonych obiektów archeolodzy znajdowali w śmieciach, gdzie zostały zapewne wrzucone celowo[128].

Charakterystyka kultury

[ Ustrój społeczny

Cywilizacja doliny Indusu stworzyła pierwsze w tym regionie wieloklasowe społeczeństwa, co sugerują m.in. figurki ludzi w różnych strojach i fryzurach oraz znaki pisma[5][10][17][130][131][132]. Posiadały one oligarchiczny lub teokratyczny system władzy, ze stojącymi na szczycie drabiny społecznej religijnymi lub ekonomicznymi elitami miast-państw, które kontrolowały rozległe obszary (np. Harappa kontrolowała ok. 130 km²[42])[4][5][10][17][33][70][108][132]. Brak natomiast jakichkolwiek wskazówek nie tylko dominacji, lecz nawet istnienia zorganizowanej siły militarnej, co znów stanowi ewenement wśród cywilizacji tego okresu[5][132]. Wniosek taki wysnuć można z braku jakichkolwiek przedstawień podbojów czy wojennego rzemiosła oraz archeologicznych dowodów wojen (odkopano zaledwie kilka egzemplarzy broni)[4][12][17][42][132].

Wiele danych wskazuje też na to, że władcy manifestowali swoją ekonomiczną lub duchową potęgę nie poprzez wznoszenie okazałych budowli czy pomników, lecz przez symbolikę rzeczy drobnych: biżuterii, pieczęci i pisma[5][10][31][133][111][132][134]. Mimo bowiem istnienia w każdym mieście rozległych cytadeli, nie odkryto w nich budynków, które można by jednoznacznie określić jako pałace lub świątynie, co wskazuje, iż obiekty te służyły raczej ogółowi społeczeństwa (np. tzw. "wielka łaźnia" w Mohendżo-Daro), zaś system rządów mógł być zbliżony do formy republikańskiej[17][33]. Wydaje się, iż był on bardzo efektywny, skoro przez wiele wieków potrafił zapewnić prawidłowe funkcjonowanie miejskiej infrastruktury. Mimo to niektóre znaleziska archeologiczne sugerują istnienie pewnych form miejskiej patologii, o czym mogą świadczyć np. sporadycznie znajdowane ludzkie zwłoki, najwyraźniej porzucone w odległych zaułkach miast[135][136][137].

Wiadomo ponadto, iż struktura społeczno-ekonomiczna była we wszystkich miastach podobna oraz charakteryzowała się dużym egalitaryzmem, o czym świadczy jednolite rozplanowanie urbanistyczne i styl wykonania artefaktów oraz brak wyraźnych oznak zróżnicowania statusu materialnego w pochówkach[5][9][18][33][41][138]. Z uwagi na to, a także powszechność wysokiej jakości wyrobów rzemieślniczych i technologii budowlanych[2] oraz ogólny dobrobyt (analiza szczątków ludzkich dowiodła, iż ludność była dobrze odżywiona[139], a mięso było powszechnie dostępne[42]) cywilizacja doliny Indusu zwana jest często przez naukowców "społeczeństwem klasy średniej" (R. Meadow)[12].

[ Gospodarka

Rozległa sieć handlowa łączyła rodzinne miasta induskich kupców z Azją Centralną, południem Półwyspu Indyjskiego, wybrzeżami Morza Arabskiego, rejonem Zatoki Perskiej i Półwyspu Arabskiego, być może również z Azją Zachodnią, Kretą i Egiptem[4][5][6][2][40][140][9][42][24][141][44][60][89][126][142]. Znajdowane tak nad Eufratem, jak i nad Indusem artefakty świadczą o żywych kontaktach z Sumerem, którego dokumenty handlowe wspominają o kraju Meluhha, identyfikowanym właśnie z cywilizacją Indusu[2][13][17][141][138][143][35][127][45][100][77][124]. W Lothal znaleziono ponadto zmumifikowane zwłoki Egipcjanina i Asyryjczyka. Istnieją też liczne dowody wysokiego stopnia opanowania techniki żeglarskiej: doki w Lothal[138] – używane jeszcze w XX wieku[44], zatopione ruiny dużego portu i miasta Dwarka[24], znaleziska wielkich kamiennych kotwic[4][24], odkryty w Lothal przyrząd nawigacyjno-pomiarowy, mierzący kąty dużych powierzchni w oparciu o położenie gwiazd i horyzontu[4] itd. Z zagranicy importowano głównie surowce dla warsztatów rzemieślniczych: kamienie półszlachetne, steatyt, muszle, metale, a także wełnę i bitum, zaś eksportowano produkty rolnicze (bawełna) i hodowlane (kury) oraz wyroby rzemieślnicze (broń, narzędzia, biżuteria, ornamenty) i surowce (drewno, kość słoniowa, lapis lazuli, złoto, perły)[2][5][6][40][42][44][60][77][138][89][101].

Rolnictwo oraz hodowla stanowiły fundament induskiej gospodarki[4]. W celu zwiększenia efektywności rolnictwa budowano sieci kanałów nawadniających[4][72]. W okresie rozkwitu cywilizacji (2600-1900 p.n.e.) stosowano głównie zimowe uprawy pszenicy i jęczmienia, jak również gorczycy, ciecierzycy, bawełny (pierwsze znane uprawy tej rośliny datują się z tego okresu[77]), grochu, sezamu i daktyli, jednak po roku 1900 p.n.e. wykorzystanie deszczy monsunowych umożliwiło rozwój letnich upraw sorgo i ryżu (jest to także najprawdopodobniej pierwsze wykorzystanie tego zboża)[4][6][10][29][30][138][144][145][146][147]. Najwyraźniej właśnie z tego powodu nastąpiło w tym okresie przesunięcie rejonu nowo powstających osad ku dolinie Gangesu i Jamuny, wcześniej porośniętej dżunglą[147].

Hodowano kury, kaczki, owce, kozy, bydło zebu i bawoły wodne, zaś oprócz tego ówcześni ludzie posiadali także udomowione psy, ptaki oraz niewielkie małpki[29][30][42][148][10][149][145][150][151][152][153][154]. Nie jest jasne, czy słonie były już wówczas wykorzystywane przez człowieka, jednak w ruinach Harappy odnaleziono figurki tych zwierząt, oznaczonych białymi i czerwonymi znakami na głowie w sposób, który do dziś stosują indyjscy kornacy[12][155][156][157]. Natomiast znajdowane niekiedy figurki nosorożców, niedźwiedzi i gepardów z obrożami na karkach stawiają zagadkę odnośnie wykorzystania i udomowienia także ich, choć najprawdopodobniej są to jedynie przedstawienia tych zwierząt (używanych do celów religijnych i rozrywkowych) w niewoli[158][159][160].

Na wysokim poziomie stało rzemiosło, głównie artystyczne: produkcja fajansu i terakoty[161] oraz obróbka metali i kamieni (np. potrafiono wywiercić otwór w kamiennym paciorku o średnicy 1 mm[162][163], lub wykuć złoty paciorek o 0,25 mm średnicy[44]). Znano koło, używane zarówno w garncarstwie, jak i w celach transportowych – obok zwierząt jucznych i łodzi[3][9][10][12][88][164][31][145][165]. Stosowany w rzemiośle system wag opierał się na zależnościach: 2-4-8-16-32-64 – aż do 12.800 jednostek, gdzie najmniejsza jednostka ważyła ok. 0,856 grama[4][5][44][77][166][167][168]. Znalezione w Lothal, Mohendżo-Daro i Harappie skale w kształcie linijek świadczą, iż stosowano także dziesiętny system pomiaru długości z najmniejszą jednostką wynoszącą 1.704 mm[4][169]. Oba systemy były przydatne zarówno w planowaniu skomplikowanych robót architektonicznych, jak i w jubilerskiej obróbce drobnych obiektów. Przy braku znajomości pieniądza była to najprawdopodobniej podstawa poboru podatków oraz dalekosiężnego handlu, a więc i władzy